Στην καρδιά κάθε σκέψης που έχει πραγματική αξία, υπάρχει μια ερώτηση. Μια αμφιβολία απέναντι σε όσα θεωρούνται δεδομένα. Σήμερα, που η πληροφορία είναι παντού και όλοι δείχνουν σίγουροι ότι τα ξέρουν όλα, το να πει κάποιος “δεν το καταλαβαίνω” χρειάζεται θάρρος. Είναι μια πράξη που πάει κόντρα στο ρεύμα.

Το ρητό που αποδίδεται στον Σωκράτης, ότι το «προφανές» και το «εννοείται» δεν χωρούν στην αληθινή σκέψη, μας καλεί να σταματήσουμε να δεχόμαστε τα πάντα μηχανικά. Μας προτρέπει να ακούμε πιο ουσιαστικά, να κατανοούμε βαθύτερα και, τελικά, να ζούμε πιο συνειδητά.

Στην καθημερινή μας ζωή, είτε είμαστε δάσκαλοι, μαθητές, γονείς ή απλώς άνθρωποι που πορευόμαστε μαζί, συχνά θεωρούμε πολλά πράγματα δεδομένα. Νομίζουμε ότι καταλαβαίνουμε τα νοήματα, τα συναισθήματα και τις προσδοκίες των άλλων, χωρίς να ρωτάμε. Δεν σταματάμε να ζητήσουμε εξηγήσεις ή να σκεφτούμε αν μπορεί να κάνουμε λάθος. Έτσι, προσπαθούμε να επικοινωνήσουμε χωρίς γερά στηρίγματα και περιμένουμε να αντέξει.

Όμως τίποτα δεν στέκεται αληθινά, αν δεν βασίζεται στην καθαρή κατανόηση, την απλότητα και τη διάθεση να ακούμε και να μαθαίνουμε.

Υπάρχουν λέξεις που ακούγονται σχεδόν καθημερινά. Λέξεις που νομίζουμε πως δεν χρειάζονται εξήγηση, πως όλοι τις αντιλαμβάνονται με τον ίδιο τρόπο: προφανές και εννοείται. Είναι λέξεις άνεσης. Εγκαθίστανται στο τραπέζι κάθε συνομιλίας σαν δεδομένα, σαν αδιαμφισβήτητες συντεταγμένες. Κι όμως, όταν τις ανακρίνεις με το βλέμμα της φιλοσοφίας, συνειδητοποιείς πως κρύβουν μέσα τους έναν ύπουλο κίνδυνο: την αυταπάτη της κοινής αλήθειας. Ο Σωκράτης, με τη ριζική του προσέγγιση, μας καλεί να δούμε πίσω από τις λέξεις αυτές. Να ερευνήσουμε τι σημαίνει στ’ αλήθεια κάτι να θεωρείται «προφανές» ή «αυτονόητο». Γιατί όσο πιο αυτονόητο θεωρείται κάτι, τόσο λιγότερο το εξετάζουμε, και τόσο περισσότερο ριζώνει μέσα μας η λήθη της κριτικής σκέψης.

Στο καράτε, όπως και στη ζωή, τίποτα δεν πρέπει να παραμένει ανεξέταστο. Το σώμα και το πνεύμα γυμνάζονται ακριβώς γιατί τίποτα δεν εννοείται και τίποτα δεν είναι προφανές. Κάθε τεχνική πρέπει να αφομοιωθεί, κάθε αξία να κατακτηθεί. Η ουσία δεν βρίσκεται στο αυτονόητο, αλλά στην αναζήτηση του νοήματος πίσω από αυτό.

Η πλάνη του “αυτονόητου”

Η φιλοσοφία ξεκινά πάντα από μια ριζική αμφιβολία. Όταν ο Σωκράτης υποστήριξε πως δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα οι έννοιες “προφανές” και “εννοείται”, δεν προσπαθούσε να αμφισβητήσει το λογικό, αλλά να αναδείξει τον κίνδυνο της νοητικής αδράνειας. Κάθε φορά που δεχόμαστε μια ιδέα χωρίς να την εξετάσουμε, παραχωρούμε ένα κομμάτι της ελευθερίας μας. Η σκέψη παύει να είναι δημιουργία και γίνεται αντιγραφή. Το “προφανές” είναι ο τάφος της αναζήτησης.

Ο Σωκράτης δεν δεχόταν τίποτα επιπόλαια. Μετέτρεπε την κάθε “κοινή αλήθεια” σε ερώτημα. Αν του έλεγες “είναι προφανές πως η αρετή είναι καλό”, θα σου απαντούσε: “Τι είναι η αρετή; Πώς ορίζεις το καλό; Και για ποιον;” Στον πυρήνα αυτής της διαδικασίας κρύβεται η ουσία της σοφίας: δεν έχεις απαντήσεις, αλλά διατηρείς την φλόγα να τις αναζητάς.

Η έννοια του “εννοείται” είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που υπαινίσσεται ότι οι έννοιες είναι κοινές για όλους. Όμως δεν είναι. Η εμπειρία, το αξιακό σύστημα, η παιδεία και η προσωπική ιστορία καθενός διαμορφώνουν διαφορετικά πρίσματα κατανόησης. Αυτό που “εννοείται” για εσένα, για τον άλλον μπορεί να είναι άγνωστο ή ακόμη και παράλογο. Γι’ αυτό η ειλικρινής επικοινωνία απαιτεί ερμηνεία, διάλογο, ταπεινότητα.

Η φιλοσοφική παιδεία καλεί τον νου να είναι ανήσυχος, άγρυπνος, δημιουργικός. Να μην επαναπαύεται ποτέ σε “εύκολες” λέξεις. Το “προφανές” και το “εννοείται” είναι τεχνήματα γλωσσικά που μας απομακρύνουν από τη βιωματική αλήθεια. Και μόνο μέσα από την αμφισβήτηση μπορούμε να βρούμε νόημα που να έχει ρίζες και όχι απλώς επιφάνεια.

Η αληθινή σοφία δεν γεννιέται από τη γνώση των πραγμάτων, αλλά από τη βαθιά κατανόηση της άγνοιάς μας. Κι αυτή η συνειδητοποίηση ξεκινά με το να αμφισβητήσουμε όσα φαίνονται προφανή.

“Η αυταπάτη του αυτονόητου είναι ο πιο ύπουλος εχθρός της σκέψης. Όταν κάτι “εννοείται”, η αναζήτηση σταματά. Κι εκεί πεθαίνει η φιλοσοφία.”

Ο κίνδυνος της επικοινωνιακής βιασύνης: Όταν οι λέξεις γίνονται παγίδες

Στην καθημερινότητα, οι λέξεις “προφανές” και “εννοείται” χρησιμοποιούνται όχι ως εργαλεία σαφήνειας, αλλά ως μορφές άμυνας. Είναι σαν να υψώνουμε έναν τοίχο στον διάλογο λέγοντας: “Μη ρωτάς, το ξέρουμε όλοι αυτό”. Αυτή η βιασύνη, να θεωρήσουμε δεδομένο κάτι, θολώνει τη βαθύτερη κατανόηση και οδηγεί σε ρήξεις, παρερμηνείες και σιωπηρές απορρίψεις.

Η πραγματική επικοινωνία δεν συμβαίνει όταν μιλάμε πολύ, αλλά όταν ρωτάμε με ενσυναίσθηση. Όταν δεν προϋποθέτουμε πως “ο άλλος κατάλαβε” επειδή θα έπρεπε να καταλάβει. Αντιθέτως, δημιουργείται όταν προσπαθούμε να αποδώσουμε το νόημα μας με τρόπο που να το κάνει προσβάσιμο, όχι προφανές. Στην ουσία, η επικοινωνία δεν είναι μια ευθεία γραμμή, αλλά ένας κύκλος που ολοκληρώνεται με την επιβεβαίωση της αμοιβαίας κατανόησης.

Αυτό έχει τεράστια σημασία και στη διδασκαλία. Ως προπονητής καράτε, δεν μπορείς να θεωρήσεις “προφανές” πως το παιδί κατάλαβε την έννοια της πειθαρχίας ή της αναπνοής κατά την τεχνική. Αν δεν ερμηνεύσεις τη δική του αντίληψη, αν δεν ακούσεις το βλέμμα του, τότε η “γνώση” δεν θα περάσει ποτέ από το μυαλό στην καρδιά. Το “εννοείται” είναι ο αντίπαλος της εμπιστοσύνης μεταξύ δασκάλου και μαθητή.

Πολλοί άνθρωποι έχουν πληγωθεί γιατί κάποιος πίστεψε πως “ήταν προφανές” ότι αγαπούσε, ότι νοιαζόταν, ότι συγχωρούσε. Αλλά τίποτα δεν είναι αυτονόητο στις ανθρώπινες σχέσεις. Κάθε συναίσθημα χρειάζεται το δικό του λεξιλόγιο, την επανάληψή του, την απόδειξή του. Η αγάπη που “εννοείται” χάνεται, γιατί ποτέ δεν ειπώθηκε, ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε.

Η γλώσσα, αν δεν είναι ζωντανή και συνειδητή, γίνεται παγίδα. Κρύβει την ευθύνη μας πίσω από όρους που φαινομενικά απλοποιούν, αλλά τελικά απομακρύνουν. Για να μιλήσουμε ουσιαστικά, πρέπει πρώτα να σταματήσουμε να υποθέτουμε.

“Η βεβαιότητα του “προφανούς” είναι η σιωπή της καρδιάς. Μίλα ξανά. Ξετύλιξε το “εννοείται” σε λόγο, και τότε ο άνθρωπος μπροστά σου θα νιώσει ότι υπάρχει.”

Η αληθινή γνώση αρχίζει με το θάρρος της ερώτησης

Η βαθύτερη παγίδα του “προφανούς” είναι πως ακυρώνει την αναζήτηση. Όταν κάτι θεωρείται αυτονόητο, σταματά η ερώτηση. Όταν παύουμε να ρωτάμε, παύουμε και να μαθαίνουμε. Η ουσία της σοφίας, όπως θα υποστήριζε και ο ίδιος ο Σωκράτης, είναι η ταπεινότητα να παραδεχτείς πως δεν γνωρίζεις. Εκεί ξεκινά ο δρόμος της αλήθειας, όχι στη βεβαιότητα, αλλά στη γόνιμη αμφιβολία.

Το να έχεις το θάρρος να πεις “δεν κατάλαβα” ή “τι ακριβώς εννοείς;” απαιτεί πνευματική ωριμότητα. Διότι σημαίνει πως θέτεις την ουσία πάνω από τον εγωισμό σου. Στην εποχή μας, πολλοί αποφεύγουν τις ερωτήσεις γιατί φοβούνται μήπως φανούν “ανενημέρωτοι”. Κι έτσι, προσποιούνται ότι κατανοούν. Ένας κόσμος γεμάτος προσποιητή κατανόηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ψευδαίσθηση επικοινωνίας.

Στον χώρο του καράτε, κάθε ερώτηση ενός μαθητή είναι χρυσός. Δεν πρέπει ποτέ να απορρίπτεται. Αν ένας αθλητής δεν καταλαβαίνει κάτι και το ρωτά, μας δίνει την ευκαιρία να δούμε μέσα από τα δικά του μάτια. Και συχνά, μόνο τότε κατανοούμε ότι κάτι που πιστεύαμε πως ήταν “προφανές”, ήταν στην πραγματικότητα ακατανόητο. Η ερώτηση φέρνει φως, η αποδοχή του “εννοείται” φέρνει σκιά.

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ο στοχασμός είναι πάντα καρπός αμφιβολίας. Ο διαλογισμός και η εσωτερική εμβάθυνση δεν γεννιούνται από τις απαντήσεις, αλλά από τις ερωτήσεις. Αν δεν θέτεις ερωτήματα, δεν αναπτύσσεσαι. Και αν δεν δώσεις χώρο στους άλλους να ρωτήσουν, δεν επιτρέπεις και σ’ εκείνους να ανθίσουν.

Τελικά, η ζωή δεν είναι μια γραμμή δεδομένων που “εννοούνται”. Είναι ένας συνεχής διάλογος μεταξύ του μυαλού και της ψυχής, του ανθρώπου και του άλλου, του δασκάλου και του μαθητή. Μόνο όποιος ρωτά, ζει αληθινά. Μόνο όποιος απορρίπτει τα αυτονόητα, γίνεται φιλόσοφος της ίδιας του της ύπαρξης.

“Η ερώτηση ανοίγει δρόμους. Είναι το σημάδι ότι ο νους δεν αρκείται σε όσα του δίνονται έτοιμα, αλλά θέλει να καταλάβει την ουσία.”

Στη διδασκαλία του καράτε, όπως και στη διδασκαλία της ζωής, τίποτα δεν είναι πραγματικά αυτονόητο. Ένα βλέμμα που αποφεύγει την ερώτηση είναι ένα βλέμμα που φοβάται. Ένα στόμα που δεν εκφράζεται, παγιδεύεται στη σιωπή της παρεξήγησης. Αν θέλουμε να γίνουμε πραγματικοί παιδαγωγοί, γονείς, συνομιλητές και φίλοι, πρέπει να μάθουμε να ρωτάμε ξανά, να ρωτάμε ουσιαστικά. Και πάνω απ’ όλα, να καλλιεργούμε τον χώρο ώστε και οι άλλοι να τολμούν να ρωτούν.

Το “εννοείται” είναι συχνά η απόρριψη. Το “προφανές” είναι η βιασύνη. Η εσωτερική μας ωριμότητα μετριέται όχι από την ταχύτητα με την οποία δίνουμε απαντήσεις, αλλά από την ποιότητα των ερωτήσεων που επιτρέπουμε στον εαυτό μας και στους άλλους. Αν πραγματικά επιθυμούμε να ζούμε συνειδητά, πρέπει να αφαιρέσουμε από τη σκέψη μας τα έτοιμα κουτιά και να χαρτογραφήσουμε μόνοι μας τον νοητικό χάρτη της ζωής.

Σαν προπονητής καράτε, έχω μάθει ότι κάθε τεχνική που δεν εξηγήθηκε καλά, θα παρερμηνευτεί. Κι έτσι, κάθε λέξη που δεν ειπώθηκε ξεκάθαρα, θα οδηγήσει σε εσωτερική ασάφεια. Κάθε σχέση, κάθε διάλογος, κάθε σχέση διδασκαλίας είναι μια ευκαιρία να αντικαταστήσουμε το “το ξέρεις αυτό” με το “πώς το καταλαβαίνεις αυτό;”.

Στο τέλος της ημέρας, δεν είναι το πόσα γνωρίζουμε που μας κάνει σοφούς, αλλά το πώς επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αναζητήσει και να αναγνωρίσει όσα δεν ξέρει. Και τελικά, ο μόνος δρόμος για μια αληθινή, ανθρώπινη, και ουσιαστική ζωή είναι αυτός: το μονοπάτι των ερωτήσεων.

Η σοφία δεν γεννιέται όταν πιστεύεις ότι ξέρεις. Γεννιέται όταν παραδέχεσαι ότι δεν κατάλαβες ακόμη.

“Ο νους που ελευθερώνεται από τα “εννοείται” και τα “προφανή”, αποκτά τη δύναμη να αναδημιουργεί τον κόσμο από την αρχή, όχι όπως του είπαν ότι είναι, αλλά όπως τολμά να τον κατανοήσει. Εκεί, αρχίζει η φιλοσοφία. Εκεί, αρχίζει ο άνθρωπος.”

Τριαντάφυλλος Βασίλης

Προπονητής Καράτε αναγνωρισμένος από την Γενική Γραμματεία Αθλητισμού και την Παγκόσμια Ομοσπονδία Καράτε (W.K.F), Προπονητής Ειδικής Αγωγής με ειδίκευση στα παιδιά.